Wybrany cytat brzmi mocno, ale akapit przypisuje mu więcej, niż rozmówca powiedział. Zanim umieścisz wypowiedź w magisterce, określ, jaką funkcję pełni: ilustruje kategorię, pokazuje różnicę perspektyw czy pozwala prześledzić krok analizy. Sam atrakcyjny fragment nie zastępuje opracowania materiału.
Do tej pracy potrzebujesz pełnego otoczenia wypowiedzi, przyjętych zasad transkrypcji, notatek z analizy i pytania badawczego. Lista wyrwanych zdań nie wystarcza do rozstrzygnięcia, czy skrót zachowuje znaczenie. Najpierw wróć do zapisu rozmowy.
Wybierz ustalenie przed cytatem
Napisz roboczo, co chcesz pokazać. „Uczestnicy mówili o trudnościach” to zbyt szeroka wskazówka. „W wypowiedzi rozróżniono możliwość znalezienia instrukcji i możliwość zastosowania jej do nietypowego zadania” wskazuje konkretną relację do sprawdzenia.
Następnie odszukaj fragmenty związane z tym ustaleniem oraz takie, które je komplikują. Nie wybieraj wyłącznie zdań pasujących do wstępnej kategorii. Jeżeli interpretacja pochodzi z analizy wielu rozmów, nie przedstawiaj jednego cytatu jako całej podstawy tej analizy.
Eldh, Årestedt i Berterö proponują świadome uzasadnienie użycia cytatów i rozróżniają ilustrowanie procesu analizy od ilustrowania ustaleń. Kwestionują traktowanie samego cytowania jako walidacji wyników [1]. To argument metodologiczny, nie zakaz przytaczania wypowiedzi ani jeden obowiązkowy układ rozdziału.
Sprawdź pytanie i otoczenie odpowiedzi
Odczytaj wypowiedź poprzedzającą wybrany fragment oraz dalszą część odpowiedzi. Czy rozmówca sam podjął temat, odpowiadał na sugestię prowadzącego, poprawiał wcześniejsze zdanie albo przytaczał cudzą opinię? Te różnice mogą zmieniać interpretację.
Przy ironii, zawahaniu i niejasnym odniesieniu do wcześniejszej sytuacji potrzebny może być powrót do nagrania, o ile dostęp odpowiada zasadom projektu. Nie uzupełniaj niezrozumiałych słów z pamięci. Oliver i współautorzy pokazują, że zapis rozmowy wiąże się z decyzjami o jej reprezentacji [2]. Nie każda pauza ma znaczenie dla każdego pytania, ale usunięcie istotnego elementu nie jest neutralną kosmetyką.
Ćwiczenie: skrót, który odwraca sens
Autorska wypowiedź do nauki redakcji. Nie pochodzi od uczestnika ani klienta i nie jest wynikiem badania. Załóżmy następujący zapis: „Instrukcję znalazłem od razu. Przy zwykłym zgłoszeniu wystarczyła, ale gdy termin wypadał w dniu wolnym, pytałem prowadzącego. Nie wiedziałem, którą datę wpisać”.
Wadliwy akapit: „Materiały były bezużyteczne. Ilustruje to wypowiedź: «pytałem prowadzącego. Nie wiedziałem, którą datę wpisać»”. Wybrano trudność, ale usunięto rozróżnienie zwykłego i nietypowego zadania. Etykieta „bezużyteczne” nie wynika z całej wypowiedzi.
- Nazwij właściwy zakres. Fragment dotyczy niejasności przy terminie przypadającym w dniu wolnym, a nie całkowitego braku przydatności materiału.
- Zachowaj kontrast. Do cytatu włącz część o zwykłym zgłoszeniu albo przedstaw ją w rzetelnym wprowadzeniu. Nie ukrywaj informacji przeciwnej do mocnego uogólnienia.
- Oddziel opis od interpretacji. Można wskazać różnicę między łatwością znalezienia dokumentu a rozstrzygnięciem wyjątku. Nazwanie tego kategorią jest czynnością autora analizy.
- Oceń resztę materiału. Sprawdź, czy podobna relacja występuje gdzie indziej, jak jest rozumiana i czy są odmienne sytuacje. W ćwiczeniu nie mamy tego materiału, więc nie twierdzimy, że kategoria jest dominująca.
Możliwy fragment po redakcji: „W przytoczonej wypowiedzi łatwe odnalezienie instrukcji nie usuwa niejasności dotyczącej wyjątku w ustalaniu daty. Rozmówca odróżnia zwykłe zgłoszenie od sytuacji wymagającej dodatkowego pytania”. Dalej można przytoczyć odpowiednio oznaczony fragment zachowujący kontrast. Ten zapis pokazuje lokalne znaczenie przykładu, bez ogłoszenia wyniku o całej grupie.
Skracaj jawnie i bez tworzenia nowej wypowiedzi
Najpierw ustal konwencję pominięć i uzupełnień przyjętą w pracy. Stosuj ją konsekwentnie i wyjaśnij we właściwym opisie postępowania. Nie traktuj skrótu jako pozwolenia na łączenie odległych zdań w wypowiedź, która nigdy nie padła.
Po skróceniu porównaj zakres, negację, podmiot oraz warunek. „Nie zawsze rozumiem” nie może stać się „nie rozumiem”, jeżeli w analizie różnica częstości jest istotna. Nie poprawiaj także niepewnej odpowiedzi w kategoryczne stanowisko. Gdy język wymaga omówienia, napisz własne omówienie z właściwą identyfikacją materiału zamiast nazywać je dosłownym cytatem.
Jeśli dwa fragmenty jednej osoby dotyczą innych sytuacji, ujawnij to w tekście. Sąsiedztwo w rozdziale nie powinno tworzyć wrażenia, że stanowią ciągłą odpowiedź na jedno pytanie. Zachowaj możliwość powrotu do obu lokalizacji w materiałach roboczych.
Oznacz pochodzenie i sprawdź zakres ujawnienia
Używaj stabilnego oznaczenia zgodnego z dokumentacją projektu. Numer osoby, rozmowy i fragmentu mogą pełnić różne role. Nie zamieniaj ich przypadkowo po redakcji. Czytelnik powinien móc rozpoznać, czy dwa cytaty pochodzą od tej samej osoby, jeśli ma to znaczenie i odpowiada zasadom prezentacji.
Nie dodawaj wieku, miejscowości i rzadkiego stanowiska tylko po to, aby podpis wyglądał naukowo. Takie zestawienie może ujawnić tożsamość. Dobierz informacje potrzebne do odczytania wypowiedzi i oceń je w kontekście całej pracy. Sam kod R1 nie rozwiązuje problemu rozpoznawalnej historii.
Nie ustalaj liczby cytatów według objętości rozdziału
Nie ma potrzeby dodawania identycznej liczby wypowiedzi do każdej kategorii. Zadaj pytanie, co kolejny fragment wnosi: inny aspekt, granicę, relację lub kontrast. Gdy powtarza ten sam sens, może nie pomagać czytelnikowi.
Z drugiej strony pojedynczy efektowny cytat nie wystarczy do uzasadnienia szerokiego zdania o wszystkich rozmówcach. Sprawdź podstawę opisu w całym objętym zakresem materiale. Jeżeli stosujesz określenia „część”, „większość” lub „wszyscy”, musisz umieć wskazać ich rzeczywistą podstawę i adekwatność do podejścia analitycznego.
Wprowadź wypowiedź odmienną bez redukowania jej do wyjątku
Jeżeli inny fragment komplikuje kategorię, najpierw sprawdź, czy dotyczy tego samego pytania i sytuacji. Nie odrzucaj go dlatego, że jest mniej efektowny albo utrudnia prosty opis. Nie przedstawiaj go też automatycznie jako zaprzeczenia całej analizy.
W przykładzie o instrukcji odmienna wypowiedź mogłaby dotyczyć nie trudności z datą, lecz braku dostępu do dokumentu. To nie musi być „wyjątek od zrozumiałości”. Może wskazywać inny wymiar problemu. Potrzebna jest kontrola pełnego materiału, aby rozstrzygnąć, czy kategorię rozdzielić, zawęzić czy opisać warunek jej występowania.
Zapisz w notatce, co zmienia odmienny fragment: zakres, relację, nazwę kategorii albo jedynie sposób ilustracji. Następnie popraw główne zdanie akapitu. Nie wystarczy dopisać kontrastowy cytat, jeżeli poprzedzający go tekst nadal mówi „wszyscy” bez uzasadnienia.
Po redakcji odczytaj wyłącznie zdania analityczne, pomijając cytaty. Czy argument pozostaje zrozumiały? Potem sprawdź same wybrane fragmenty z ich kontekstem. Czy ilustrują to, co przypisał im komentarz? Te dwie kontrole pomagają rozpoznać zarówno akapit pozbawiony własnej analizy, jak i interpretację oderwaną od przytoczonej wypowiedzi.
Odbierz akapit jako całość
Przeczytaj wprowadzenie, cytat i komentarz bez pozostałej części rozdziału. Czy wiadomo, czemu służy fragment? Czy komentarz wnosi interpretację, a nie tylko powtarza słowa rozmówcy? Czy granica dotyczy pojedynczej wypowiedzi, czy szerszego ustalenia?
Czy opracowujecie także wyniki wywiadów?
Tak, po ocenie materiału i uzgodnieniu zakresu. Możemy opracować kategorie i opis na podstawie rzeczywistych transkrypcji albo uporządkować istniejącą analizę.
Czy można zlecić opis już policzonych wyników?
Tak. Potrzebne są komplet wyników, pytania pracy oraz informacje o metodzie i danych. Dodatkowe obliczenia, jeśli okażą się potrzebne, ustalamy osobno.
Bibliografia i zakres wykorzystania
- Eldh A. C., Årestedt L., Berterö C. (2020). Quotations in Qualitative Studies: Reflections on Constituents, Custom, and Purpose. International Journal of Qualitative Methods, 19. DOI: 10.1177/1609406920969268. URL: https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1609406920969268
- Oliver D. G., Serovich J. M., Mason T. L. (2005). Constraints and Opportunities with Interview Transcription: Towards Reflection in Qualitative Research. Social Forces, 84(2), 1273-1289. DOI: 10.1353/sof.2006.0023. URL: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1400594/
