Trzy artykuły przeglądowe powtarzają ten sam wynik. Czy masz trzy niezależne potwierdzenia? Niekoniecznie. Najpierw ustal, z których badań korzystają i co samodzielnie robią z ich rezultatami. Liczba publikacji nie jest liczbą niezależnych podstaw twierdzenia.
Przegląd może być wartościowym źródłem syntezy, a badanie pierwotne właściwym miejscem do sprawdzenia szczegółu metody. Ich użyteczność wynika z zadania akapitu. Nie trzeba usuwać wszystkich przeglądów ani zastępować lektury dowolnym artykułem z etykietą „original research”.
Ustal, co publikacja rzeczywiście przedstawia
Badanie pierwotne raportuje własne postępowanie i materiał autorów. Przegląd opracowuje istniejącą literaturę według przyjętego podejścia. Nie wyprowadzaj tych ról wyłącznie z tytułu. Otwórz metodę, opis materiału i część wynikową.
W różnych dyscyplinach terminy „źródło pierwotne” i „wtórne” mają szersze zastosowania. Ten poradnik dotyczy relacji publikacji badawczej i przeglądu literatury. Nie ustanawia tym samym hierarchii wartości dokumentów historycznych, aktów prawnych czy źródeł kulturoznawczych.
Mazur i Orłowska przedstawiają przegląd systematyczny jako projekt oparty na określonym pytaniu oraz jawnych sposobach identyfikacji, oceny i syntezy źródeł [1]. Sama nazwa „przegląd” nie wystarcza do rozpoznania takiej procedury. Sprawdź, co wykonano, zamiast przyznawać automatycznie najwyższy status każdemu review.
Dobierz źródło do funkcji zdania
- Mapa podejść: przegląd może pomóc rozpoznać pojęcia, spory i kierunki badań.
- Szczegół jednego projektu: potrzebujesz właściwego raportu, jeśli opisujesz jego dobór, narzędzie albo ograniczenie.
- Wniosek z syntezy: odwołujesz się do przeglądu, który tę syntezę wykonał, zachowując jej zakres.
- Ustalenie poznane wyłącznie z omówienia: nie deklarujesz lektury oryginału. Dotrzyj do niego albo jawnie zastosuj dopuszczony zapis pośrednictwa.
Własna notatka powinna rozdzielać te funkcje. „Publikacja ważna” nie wyjaśnia, czy przeczytano metodę pierwotnego badania, czy jedynie opis w przeglądzie. Przy szczegółowej tezie o pomiarze brak dostępu do oryginału pozostaje realnym ograniczeniem.
Prześledź pochodzenie konkretnego twierdzenia
Wybierz jedno zdanie, które chcesz wykorzystać. Zapisz jego podstawę w przeglądzie, wskazane tam badanie i to, czy udało się uzyskać odpowiedni tekst. Następnie porównaj zakres twierdzenia na obu poziomach.
Przegląd może omawiać kilka prac łącznie, a nie przypisywać jednemu badaniu całej tezy. Nie wybieraj pierwszego przypisu z akapitu jako dowodu wszystkiego. Sprawdź, co rzeczywiście wiąże autorów i jak sformułowano syntezę.
Pautasso zaleca krytyczne opracowanie literatury zamiast samego zestawienia streszczeń [2]. W tym zadaniu oznacza to m.in. odróżnienie rezultatu pojedynczego projektu od interpretacji autora przeglądu. Nie są to dwa niezależne ustalenia, jeśli drugie tylko relacjonuje pierwsze.
Ćwiczenie: cztery publikacje, dwie różne operacje
Autorski układ dydaktyczny. Oznaczenia P, R1, R2 i R3 nie są prawdziwymi publikacjami. Nie podajemy wymyślonych autorów, wyników ani DOI. Przyjmijmy wyłącznie relację: P raportuje własne badanie, R1 i R2 omawiają P, a R3 zestawia P z innymi projektami według jawnej procedury.
Wadliwy zapis: „Cztery niezależne badania potwierdzają tezę”. W tym układzie P jest jednym projektem. R1 i R2 nie stają się dodatkowymi badaniami empirycznymi przez jego opisanie. R3 wykonuje inną operację, której wartości i niezależności nie można ocenić bez sprawdzenia zakresu syntezy.
- Rozpoznaj podstawę. W R1 i R2 sprawdź odwołanie do P, a w P zakres raportowanego postępowania.
- Oddziel role. Zapisz: P jako raport badania; R1/R2 jako omówienia; R3 jako synteza wymagająca osobnej oceny.
- Sprawdź nakładanie materiału. Ustal, które projekty obejmuje R3 i czy ważne twierdzenie wynika z całej syntezy, czy nadal z samego P.
- Przepisz akapit. Oddziel opis pojedynczego projektu od szerszej oceny autora R3. Nie deklaruj liczby niezależnych potwierdzeń, dopóki nie rozpoznasz ich podstaw.
- Oznacz brak dostępu. Jeżeli P nie przeczytano, nie wstawiaj przypisu sugerującego samodzielną kontrolę szczegółu. Zanotuj potrzebę lektury lub właściwy zapis pośrednictwa.
Możliwa konstrukcja tekstu brzmi: „Omówienia R1 i R2 odnoszą się do tego samego projektu P. Odmienną rolę pełni synteza R3, której zakres należy ocenić względem pytania pracy”. W prawdziwej magisterce zamiast oznaczeń muszą pojawić się rozpoznane publikacje i ich rzeczywiste ustalenia.
Sprawdź zakres przeglądu przed przejęciem jego konkluzji
Odczytaj pytanie, kryteria, bazy i datę końca wyszukiwania. Zobacz, jak oceniono materiał i połączono rezultaty. Przegląd może być właściwy dla innej populacji, kontekstu lub rodzaju dowodu niż Twój problem.
Nie utożsamiaj daty publikacji przeglądu z datą najnowszego uwzględnionego badania. Nie twierdź też, że brak danego zagadnienia w jednym przeglądzie dowodzi jego nieobecności w całej literaturze. Najpierw sprawdź kryteria i ograniczenia wyszukiwania.
Jeśli samodzielnie wybierasz kilka źródeł i tworzysz notatki, nie nazywaj tego automatycznie przeglądem systematycznym. Możesz uczciwie opisać wykonany dobór i analizę, dopasowując nazwę do rzeczywistego postępowania.
Nie zastępuj oceny metody prostą hierarchią etykiet
Oryginalne badanie może mieć ograniczenia ważne dla wniosku. Przegląd może je rozpoznać, ale może też nie mieć takiego zadania. Sprawdź jakość potrzebnej podstawy, zamiast uznawać, że każda publikacja pierwotna jest lepsza od każdego opracowania.
Przy podejrzeniu podwójnego liczenia odróżnij kilka raportów tego samego projektu od odrębnych badań podobnego zagadnienia. Zbieżność tematu nie wystarcza do uznania duplikatu. Z kolei inny tytuł i DOI nie gwarantują nowego materiału badawczego.
Sprawdź dwa przeglądy, które częściowo korzystają z tego samego materiału
Nie wystarczy zapytać, czy oba zawierają P. Ustal, które części ich pytań i kryteriów się pokrywają oraz jaką rolę odgrywa wspólny projekt. Jeden przegląd może zestawiać definicje, drugi oceniać rezultaty określonego rodzaju postępowania. To różne syntezy, mimo części wspólnej bibliografii.
W roboczej notatce zaznacz źródła wspólne, odrębne i nierozpoznane. Nie obliczaj z pamięci odsetka nakładania ani nie nazywaj przeglądów duplikatami tylko na podstawie kilku znanych tytułów. Do takiego wniosku potrzebne są rzeczywiste dane o ich zakresie.
Przy pisaniu oddziel zgodność konkluzji od niezależności materiału. Możesz stwierdzić, że dwa przeglądy przedstawiają zbliżoną ocenę w rozpoznanym zakresie, ale nie przemnożyć automatycznie siły dowodu przez ich liczbę. Jeżeli wniosek zależy głównie od tych samych badań, ujawnij tę relację tam, gdzie ma znaczenie dla argumentu.
Na końcu porównaj sam akapit z kartami pochodzenia. Czy każde „badanie” rzeczywiście oznacza projekt empiryczny, czy czasem omówienie? Czy słowo „niezależne” ma podstawę? Te pytania sprawdzają treść argumentu, której nie zweryfikuje samo usunięcie duplikatów rekordów z menedżera bibliografii.
Zamknij akapit zgodnie z faktyczną lekturą
Po redakcji sprawdź każde odwołanie. Czy wskazuje autora ustalenia albo syntezy, którą rzeczywiście przedstawiasz? Czy bez zastrzeżeń nie pojawiło się „liczne badania”, gdy rozpoznano jedną podstawę powtarzaną w omówieniach?
Czy możecie uporządkować literaturę, którą już zebrałem?
Tak. Możemy ocenić przydatność przekazanych materiałów względem problemu i rozdziałów oraz wskazać luki. Zakres lektury pełnych tekstów i notatek uzgadniamy przed wyceną.
Czy uporządkowanie źródeł w karty oznacza wykonanie przeglądu systematycznego?
Nie. Karty są narzędziem pracy. Nazwa przeglądu systematycznego wymaga zastosowania odpowiedniej metody wyszukiwania, selekcji, oceny i raportowania, zgodnie z rzeczywiście przyjętym projektem.
Czy różne wyniki publikacji zawsze oznaczają sprzeczność?
Nie. Mogą dotyczyć innych pojęć, grup, warunków lub sposobów pomiaru. Najpierw sprawdź, co rzeczywiście badano i jakie informacje uzyskano. Dopiero potem oceń zgodność wyników oraz granice ich porównania.
Bibliografia i zakres wykorzystania
- Mazur Z., Orłowska A. (2018). Jak zaplanować i przeprowadzić systematyczny przegląd literatury. Polskie Forum Psychologiczne, 23(2), 235-251. DOI: 10.14656/PFP20180202. URL: https://pfp.ukw.edu.pl/archive/article-full/369/mazur_jak_zaplanowac/
- Pautasso M. (2013). Ten Simple Rules for Writing a Literature Review. PLOS Computational Biology, 9(7), e1003149. DOI: 10.1371/journal.pcbi.1003149. URL: https://journals.plos.org/ploscompbiol/article?id=10.1371/journal.pcbi.1003149
