Masz przeczytanych kilkanaście publikacji, lecz rozdział nadal wygląda jak kolejka autorów: pierwszy twierdzi jedno, drugi opisuje drugie, trzeci przedstawia własne wyniki. Przegląd literatury w magisterce powinien pozwolić zrozumieć, co z tych prac wynika dla Twojego problemu. Potrzebujesz wspólnych pytań do źródeł, a nie wyłącznie kolejnych streszczeń.
Nie oznacza to usuwania szczegółów badań. Właśnie różnice w grupach, sposobie pomiaru i warunkach mogą wyjaśnić rozbieżne rezultaty. Poniżej pokażemy pracę z dwiema autorskimi kartami dydaktycznymi. Nie opisują one opublikowanych badań i nie należy cytować ich jako ustaleń naukowych.
Ustal pytanie, które porządkuje lekturę
Zamiast tematu „informacja zwrotna na studiach” przyjmij robocze pytanie: jakie cechy komentarzy do kolejnych wersji pracy są wiązane w literaturze z możliwością wykorzystania ich przez studenta? To nadal wymaga doprecyzowania, lecz od razu wskazuje, czego szukasz w publikacjach.
Przydatne mogą być prace o zrozumieniu komentarza, jego szczegółowości, czasie przekazania lub działaniach podejmowanych po otrzymaniu. Artykuł o ogólnej satysfakcji ze studiów nie musi dostarczać odpowiedzi na ten sam problem. Podobne słowo w tytule nie wystarcza, aby włączyć publikację do centralnego porównania.
Marco Pautasso w artykule Ten Simple Rules for Writing a Literature Review zwraca uwagę na określenie tematu, krytyczne podejście i spójność przeglądu. W praktyce wybierz pytanie robocze i zapisz kryteria, według których publikacja będzie przydatna. Kryteria można dopracowywać, ale trzeba rozumieć konsekwencję zmiany dla wcześniej przejrzanych źródeł.
Notuj informacje potrzebne do porównania
Oddziel opis bibliograficzny od notatki o treści. Przy każdej publikacji zapisz pytanie autorów, badaną grupę, kontekst, sposób uzyskania danych i najważniejsze ograniczenie. Zanotuj lokalizację fragmentu, na którym opierasz istotne zdanie. Sam abstrakt może nie ujawniać szczegółu decydującego o przydatności badania.
Nie musisz za każdym razem streszczać wszystkich części tekstu. Jeśli publikacja służy wyłącznie wyjaśnieniu definicji, zanotuj to wyraźnie. Jeśli ma być podstawą porównania wyników, potrzebujesz także informacji o rzeczywistym postępowaniu badawczym. W notatce rozdziel słowa autorów od własnej oceny i pytań do dalszej lektury.
Przy pracy zespołowej lub korzystaniu z menedżera bibliografii sprawdź, czy opis odnosi się do właściwej wersji dokumentu. Preprint i późniejszy artykuł mogą przedstawiać ten sam projekt. Nie traktuj ich bez sprawdzenia jako dwóch niezależnych potwierdzeń wniosku.
Dwie karty, które pozornie sobie przeczą
Karta pierwsza: deklarowana przydatność
W fikcyjnym ćwiczeniu ankieta obejmuje 60 studentów pierwszego semestru. 36 osób ocenia otrzymane komentarze jako przydatne. Zastosowano jedno ogólne pytanie odnoszące się do ostatniego miesiąca; udział był dobrowolny.
Karta druga: trudności przy wprowadzaniu zmian
Drugie fikcyjne ćwiczenie obejmuje 12 rozmów ze studentami kończącymi pracę. Uczestników dobrano ze względu na doświadczenie kilku rund poprawek. W wypowiedziach pojawiają się trudności z rozpoznaniem, co dokładnie należy zmienić po ogólnym komentarzu promotora.
Obie karty stworzono do pokazania toku porównania. Liczby nie pochodzą z publikacji ani rzeczywistego pomiaru.
Na pierwszy rzut oka można napisać: „Jedno badanie pokazuje przydatność komentarzy, drugie ich nieskuteczność”. Taki skrót miesza jednak ocenę ogólną z konkretnymi trudnościami i dopisuje drugiej karcie pomiar skuteczności. Osoba może uznać komentarze za potrzebne, a jednocześnie nie wiedzieć, jak wykonać część z nich.
Nie porównuj też 36 odpowiedzi z liczbą wypowiedzi w wywiadach tak, jakby były jedną skalą. Różnią się sposób doboru, etap pracy i rodzaj informacji. Zanim nazwiesz wyniki sprzecznymi, ustal, czy obie publikacje rzeczywiście odpowiadają na to samo pytanie.
Rozpoznaj cztery możliwe źródła różnicy
Inaczej zdefiniowano zjawisko
„Przydatność” może oznaczać satysfakcję, możliwość rozpoznania błędu lub faktyczne wykorzystanie wskazówki. Porównaj przyjęte definicje i narzędzia, nie tylko tytuły zmiennych. Jeśli sens pojęcia jest inny, trzeba go nazwać w syntezie. Pomaga w tym poradnik o różnych znaczeniach pojęć w magisterce.
Badano inne osoby lub sytuacje
Student na początku seminarium może oceniać pierwszą orientację w zadaniu, a osoba kończąca tekst potrzebować szczegółowej decyzji redakcyjnej. To możliwa podstawa różnicy zakresu, ale nie gotowe wyjaśnienie przyczyny. Sprawdź, czy autorzy rzeczywiście analizowali etap pracy i czy dane pozwalają wiązać z nim rezultat.
Uzyskano inny rodzaj informacji
Jedno pytanie ankietowe i pogłębiona rozmowa dostarczają odmiennego materiału. W wywiadzie można rozpoznać trudność, której nie przewidziano w kategoriach odpowiedzi. Nie dowodzi to automatycznie, że ankieta była błędna albo wywiad pełniejszy pod każdym względem. Oceń dopasowanie do zadania badawczego.
Różni się siła podstawy wniosku
Wniosek autora może być szerszy od przedstawionych danych. Zajrzyj do metody, wyników i ograniczeń. Nie uznawaj stanowiska za rozstrzygające tylko dlatego, że zapisano je w zakończeniu artykułu. Jednocześnie nie odrzucaj źródła z powodu pojedynczej odmienności bez oceny jej znaczenia dla Twojego pytania.
Napisz akapit, którego osią jest problem
Dobry akapit nie musi zaczynać się od nazwiska. Może rozpocząć się od rozróżnienia ważnego dla Twojej pracy, następnie przedstawić podstawy i zakończyć wnioskiem o stanie wiedzy lub otwartym pytaniu. Odwołania do rzeczywistych źródeł umieszczasz przy odpowiednich twierdzeniach.
Synteza kart z ćwiczenia
„Ogólna ocena przydatności komentarza nie rozstrzyga, czy jego odbiorca potrafi wykonać każdą wskazaną zmianę. W pierwszej karcie rozpoznano deklarowaną ocenę, a druga pokazuje przykłady trudności przy przechodzeniu od komentarza do działania. Zestawienie uzasadnia rozdzielenie tych dwóch aspektów w projekcie. Nie pozwala oszacować częstości trudności w całej populacji studentów ani wskazać ich przyczyny”.
Ten akapit nie wybiera „lepszego badania” i nie udaje metaanalizy. Nazywa relację między informacjami i pokazuje, co z niej wynika dla projektu. W rzeczywistym rozdziale zastąpisz karty sprawdzonymi publikacjami oraz właściwymi odwołaniami, zachowując ich pełny kontekst.
Nie ukrywaj źródeł, które utrudniają prosty wniosek
Jeśli szukasz tylko potwierdzeń przyjętego poglądu, przegląd stanie się selektywną argumentacją. Zapisuj także prace z odmiennym wynikiem i sprawdzaj podstawę różnicy. Źródło można wyłączyć z porównania, jeśli nie spełnia uzasadnionych kryteriów, ale nie dlatego, że psuje oczekiwane zakończenie rozdziału.
Rozdział o przeglądzie literatury w podręczniku Research Methods in Psychology przypomina, że lektura pomaga doprecyzować pytanie i umieścić projekt wobec wcześniejszych badań. To aktywne zadanie koncepcyjne. Wykaz przeczytanych tytułów nie wyjaśni jeszcze, co zamierzasz sprawdzić inaczej lub dokładniej.
Nie ogłaszaj braku badań po pierwszym nieudanym wyszukiwaniu. Sprawdź inne nazwy pojęcia, słownictwo danej dziedziny i bibliografie trafnych prac. Jeżeli brakuje dostępu do pełnego tekstu, odróżnij tę sytuację od braku publikacji. Problem dostępności materiału omawia poradnik o planie działania przy brakujących źródłach i danych.
Nazwij rodzaj przeglądu zgodnie z rzeczywistą pracą
Nie każda uporządkowana część teoretyczna jest przeglądem systematycznym. Zapisane frazy wyszukiwania i karty publikacji pomagają pracować rzetelnie, lecz same nie uzasadniają takiej nazwy. Jeżeli projekt wymaga określonej metody przeglądu, trzeba zastosować jej rzeczywiste zasady wyszukiwania, selekcji, oceny i raportowania.
Podobnie nie sumuj wyników różnych miar tak, jakby były wspólnym efektem. Zestawienie opisowe, krytyczna synteza i analiza ilościowa pełnią inne funkcje. Przy nieporównywalnych materiałach wartościowym rezultatem może być precyzyjne wskazanie różnic oraz granic dostępnej odpowiedzi.
Sprawdź gotowy fragment przed dalszym pisaniem
Przy każdym większym podrozdziale zapytaj, jaka wspólna kwestia łączy przywołane publikacje. Czy wyjaśniasz podobieństwo lub różnicę? Czy każde ważne twierdzenie można odnaleźć w przeczytanym źródle? Czy wniosek o stanie wiedzy odpowiada rzeczywistemu zakresowi materiału?
Najczęstsze pytania
Czy różne wyniki publikacji zawsze oznaczają sprzeczność?
Nie. Mogą dotyczyć innych pojęć, grup, warunków lub sposobów pomiaru. Najpierw sprawdź, co rzeczywiście badano i jakie informacje uzyskano. Dopiero potem oceń zgodność wyników oraz granice ich porównania.
Czy uporządkowanie źródeł w karty oznacza wykonanie przeglądu systematycznego?
Nie. Karty są narzędziem pracy. Nazwa przeglądu systematycznego wymaga zastosowania odpowiedniej metody wyszukiwania, selekcji, oceny i raportowania, zgodnie z rzeczywiście przyjętym projektem.
Bibliografia
- Pautasso M., Ten Simple Rules for Writing a Literature Review, PLOS Computational Biology, 2013, 9(7), e1003149. DOI: 10.1371/journal.pcbi.1003149. Wykorzystano znaczenie tematu, krytycznego podejścia i spójności przeglądu.
- Chiang I.-C. A., Jhangiani R. S., Price P. C., Research Methods in Psychology, 2nd Canadian Edition, BCcampus, rozdział Reviewing the Research Literature. Wykorzystano funkcję przeglądu w doprecyzowaniu pytania i osadzeniu projektu w stanie wiedzy.
- Karty oraz akapit ćwiczeniowy są autorską demonstracją porównania. Nie są źródłami naukowymi ani opisami rzeczywistych badań.
